Co warto wiedzieć o żurawinie?
Żurawina to czerwony, kwaśny i cierpki owoc krzewu z rodzaju Vaccinium, blisko spokrewniony z borówką. W Polsce występuje głównie na torfowiskach i w podmokłych lasach.
Owoce żurawiny tradycyjnie zbiera się późną jesienią, a nawet po pierwszych przymrozkach - pod wpływem mrozu owoce stają się odrobinę łagodniejsze i tracą goryczkę.
Żurawina uznawana jest za jeden z najcenniejszych rodzimych „superfoods” - kryje w sobie witaminę C, flawonoidyoraz unikalne przeciwutleniacze, które wspierają odporność i wspomagają układ moczowy.
Żurawina: świeża, suszona, sok, a może ekstrakt?
Na sklepowych półkach żurawina pojawia się dziś w wielu postaciach. Sezonowo bez trudu kupisz twarde, świeże owoce, które świetnie nadają się do domowych przetworów, konfitur do mięs czy sosów.
Przez cały rok w zamrażarkach znajdziesz mrożone owoce żurawiny, które po zblendowaniu stanowią doskonałą bazę do koktajli i deserów. Warto wspomnieć, że mrożenie niemal wcale nie odbiera żurawinie wartości - niska temperatura pozwala zachować praktycznie komplet cennych antyoksydantów, a same owoce po rozmrożeniu są tak samo odżywcze jak świeżo zerwane z krzaka.
Jedną z popularnych opcji pozostaje żurawina suszona, idealna jako szybki dodatek do porannej owsianki, domowej granoli, sałatek czy ciast.
W działach z napojami znajdziesz soki oraz nektary z żurawiny. Czysty, tłoczony sok z owoców żurawiny ma mocny, wyrazisty smak, dlatego najczęściej pije się go po rozcieńczeniu z wodą lub herbatą. Z kolei nektary są łagodniejsze i słodsze - warto sprawdzać ich etykiety, by wiedzieć, jaki procent napoju stanowią same owoce.
Osobną kategorię stanowią kapsułki i tabletki, w których zamknięto wartościowy, silnie skoncentrowany ekstrakt z żurawiny. To wyjątkowo wygodna opcja na co dzień, pozwalająca w prosty i szybki sposób dostarczyć organizmowi to, co w owocach żurawiny najcenniejsze.
Ile cukru mają owoce żurawiny?
Świeża żurawina wyróżnia się wyjątkowo niską zawartością cukru - w 100 gramach surowych owoców znajduje się go zaledwie około 4-4,5 grama (mniej niż jedna mała łyżeczka). Dla porównania - to ponad dwukrotnie mniej niż w jabłkach i niemal czterokrotnie mniej niż w winogronach. Ta znikoma ilość cukru w połączeniu z kwasami owocowymi oraz cennymi proantocyjanidynami (PAC) tworzy charakterystyczny, bardzo cierpki smak żurawiny. To właśnie te związki roślinne decydują o niezwykłej wartości tych małych, czerwonych owoców. W 100 g świeżej żurawiny znajdziesz aż 418,8 mg PAC, co stawia ją w ścisłej czołówce owoców o tak wysokim potencjale antyoksydacyjnym.
Poniższa tabela zawiera zestawienie składników odżywczych żurawiny opracowane na podstawie bazy USDA FoodData Central.
Źródło: USDA FoodData Central; baza proantocyjanidyn USDA 2004.
Warto zwrócić uwagę na przetwory żurawinowe. O ile świeże lub mrożone owoce są z natury niemal bezcukrowe, o tyle w sklepowych sokach, nektarach czy owocach suszonych znajdziesz duże ilości cukru lub syropy, by zbalansować naturalną kwasowość i gorycz. Wybierając żurawinę w postaci przetworów, najlepiej sięgać po czysty sok 100% tłoczony i bez dodatku słodzików, owoce suszone sokiem jabłkowym albo po prostu postawić na mrożonki.
Czy żurawina to dobre źródło witaminy C?
Choć ze względu na kwaśny smak żurawina kojarzy się z bogactwem witaminy C, w 100 gramach świeżych owoców znajdziesz jej około 14 mg. Porcja ta pokrywa w przybliżeniu kilkanaście procent dziennego zapotrzebowania dorosłego człowieka. Czyni to żurawinę przyzwoitym, ale wcale nie rekordowym źródłem tej witaminy w świecie owoców. Prawdziwymi mistrzami w tej kategorii są choćby dzika róża, rokitnik i czarna porzeczka, które dostarczają jej od kilkunastu do kilkudziesięciu razy więcej. Nawet cytryna ma jej ponad trzy razy więcej niż żurawina.
Źródło: Instytut Żywności i Żywienia (IŻiŻ), „Tabele składu i wartości odżywczej żywności”, red. nauk. H. Kunachowicz i in., PZWL, Warszawa 2017; żurawina: USDA FoodData Central.
Pamiętaj, że w surowej żurawinie witamina C występuje w towarzystwie kwasów organicznych, co sprzyja jej stabilności.
Najwięcej witaminy C zachowują świeże owoce żurawiny oraz owoce mrożone. Pod wpływem obróbki cieplnej, na przykład podczas długiego gotowania konfitur, zawartość tej wrażliwej witaminy wyraźnie spada. Sklepowe owoce suszone, dżemy oraz soki i nektary dostarczą jej zatem znacznie mniej niż świeże zbiory.
Prawdziwym atutem żurawiny pozostają proantocyjanidyny (PAC) - to one, a nie witamina C, stanowią o jej unikalnym składzie.
Żurawina a drogi moczowe: jaką rolę odgrywają proantocyjanidyny (PAC)?
Właściwości żurawiny we wspieraniu dróg moczowych to nie tylko ludowa tradycja, ale fakt poparty rzetelnymi dowodami medycznymi. Przełom w badaniach naukowych przyniosła obszerna metaanaliza opublikowana w prestiżowej bazie Cochrane Library, uznawanej w medycynie za złoty standard rzetelności naukowej. Naukowcy przeanalizowali 50 badań klinicznych z udziałem blisko 9000 osób i jednoznacznie potwierdzili: żurawina wykazuje skuteczność w zapobieganiu zakażeniom układu moczowego.
Regularne picie soku z żurawiny lub przyjmowanie standaryzowanych ekstraktów zmniejsza ryzyko nawrotów infekcji u kobiet o ponad 25%, a u dzieci nawet o połowę.
Za to działanie nie odpowiada „zakwaszanie moczu”, lecz unikalne proantocyjanidyny typu A (PAC). Związki te uniemożliwiają bakteriom Escherichia coli - odpowiedzialnym za większość infekcji dróg moczowych - przyczepianie się do nabłonka dróg moczowych za pomocą białkowych wypustek, zwanych fimbriami. Pozbawione możliwości zakotwiczenia drobnoustroje nie zasiedlają ścian pęcherza i zostają fizjologicznie wypłukane z organizmu wraz z moczem.
Eksperci z Cochrane stawiają jednak wyraźną granicę między prewencją a leczeniem. Żurawina jest narzędziem profilaktyki, a nie lekiem na ostre zakażenie. Jej związki nie wykazują działania bakteriobójczego, dlatego gdy bakterie zdążą już wniknąć w tkanki i rozwinie się stan zapalny, żurawina w żadnym stopniu nie zastąpi antybiotykoterapii zaleconej przez lekarza.
Źródło: Williams G., Hahn D., Stephens J.H., Craig J.C., Hodson E.M., „Cranberries for preventing urinary tract infections”, Cochrane Database of Systematic Reviews 2023, Issue 4 (metaanaliza 50 badań z udziałem 8857 uczestników).
Powyższe dane jasno pokazują, że żurawina sprawdza się znakomicie jako element codziennej profilaktyki u osób szczególnie podatnych na zakażenia. Nie należy traktować jej jednak jako uniwersalnego leku na każdą dolegliwość urologiczną.
Ile żurawiny można jeść dziennie i jak ją podawać?
Dla zdrowej osoby dorosłej bezpieczna i rozsądna dzienna porcja świeżych lub mrożonych owoców to od 50 do 100 gramów. Ze względu na cierpki smak surową żurawinę rzadko jada się samą. Najlepiej zblendować ją w koktajlu ze słodszymi owocami, dodać do owsianki czy jogurtu lub krótko poddusić i stworzyć z niej prosty i wartościowy sos do mięs i serów.
Jeśli sięgasz po czysty, niesłodzony sok, ogranicz się do 50-100 ml na dobę i pij go po rozcieńczeniu z wodą, aby wysoka kwasowość nie obciążała żołądka.
Żurawinę suszoną należy traktować jedynie jako drobną przekąskę i nie przekraczać małej garści (ok. 30-40 g), ponieważ wersje sklepowe zazwyczaj zawierają spore ilości dodanego cukru.
Wygodną alternatywą są też standaryzowane ekstrakty w kapsułkach. Zapewniają one skoncentrowaną dawkę proantocyjanidyn (PAC) bez kwasu i cukru, ale wymagają ścisłego trzymania się zaleceń producenta na opakowaniu.
Dobrym pomysłem jest też przygotowanie zdrowego, rozgrzewającego naparu - wystarczy rozgnieść garść owoców w kubku i zalać je gorącą wodą.
Kiedy lepiej zrezygnować ze spożywania żurawiny?
Żurawina jest wartościowym składnikiem diety, jednak w pewnych przypadkach należy ograniczyć jej ilość lub zupełnie wykluczyć ją z diety.
Szczególną uwagę trzeba zwrócić na interakcje żurawiny z lekami przeciwzakrzepowymi, m.in. z warfaryną. Związki obecne w tych cierpkich owocach mogą spowalniać rozkładanie tych leków w wątrobie, co nasila ich działanie i grozi niebezpiecznymi krwawieniami. Z tego powodu osoby przyjmujące leki rozrzedzające krew powinny skonsultować się z lekarzem przed sięgnięciem po soki czy ekstrakty z żurawiny.
Kolejnym ograniczeniem do spożywania żurawiny są predyspozycje do powstawania kamieni w nerkach. Owoce żurawiny zawierają szczawiany, które w połączeniu z wapniem mogą tworzyć trudno rozpuszczalne złogi. Osoby zmagające się z tym problemem powinny unikać nadmiaru żurawiny w codziennej diecie.
Wiele uwagi wymaga również kwestia cukrzycy. Świeża żurawina zawiera niewiele cukru, jednak rzadko jada się ją w tej postaci. Dostępne w sklepach suszone owoce, dżemy czy nektary są niemal zawsze dosładzane sacharozą lub syropem glukozowo-fruktozowym, co może powodować gwałtowne skoki glukozy we krwi. Osoby z cukrzycą muszą więc uważnie czytać etykiety i wybierać wyłącznie produkty bez dodatku cukru.
Żurawina charakteryzuje się wysoką zawartością kwasów organicznych. U osób z chorobą wrzodową, refluksem żołądkowo-przełykowym lub nadwrażliwą śluzówką żołądka może wywoływać zgagę, pieczenie i podrażnienia.
W przypadku kobiet w ciąży umiarkowane ilości żurawiny w posiłkach uznaje się za bezpieczne. Ponieważ jest to szczególny czas wymagający ostrożności, regularne spożywanie tych owoców oraz dobór odpowiednich porcji czy preparatów najlepiej omówić z lekarzem.
Uwagi wymaga także podawanie żurawiny małym dzieciom. Z powodu jej kwasowości i obecności szczawianów najlepiej wprowadzać ją stopniowo, zawsze sięgając po formy bez dodatku cukru.